Συνεξάρτηση

Καλώς ήρθατε σε αυτή τη σε βάθος εξερεύνηση της έννοιας της συνεξάρτησης, ενός όρου που αναφέρεται συχνά στο πλαίσιο των ναρκισσιστικών σχέσεων. Αν και αυτή η λέξη εμφανίζεται συχνά σε ιστολόγια, βίντεο και συζητήσεις, η σημασία της μερικές φορές παραμένει ασαφής για πολλούς. Αυτό το άρθρο στοχεύει να διευκρινίσει αυτή την έννοια, ενώ εξετάζει τις επιπτώσεις της στο πλαίσιο των ναρκισσιστικών σχέσεων και τη σύνθετη δυναμική τους.

Τι είναι η Συνεξάρτηση;

Ο όρος «συνεξάρτηση» εμφανίστηκε αρχικά στη βιβλιογραφία για τον κλινικό εθισμό, ιδιαίτερα σε προγράμματα 12 βημάτων όπως οι Ανώνυμοι Αλκοολικοί. Αναφέρεται σε ένα πρότυπο σχέσης όπου ένα άτομο αρνείται τις δικές του ανάγκες να επικεντρωθεί αποκλειστικά σε αυτές του συντρόφου, συχνά εις βάρος της προσωπικής του ευημερίας. Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να πάρει τη μορφή «διάσωσης», άρνησης ή εφησυχασμού που καταλήγει να ενισχύει καταστροφικά πρότυπα.

Το 1986, ο Δρ. Τιμ Τσέρμακ προσπάθησε να αναγνωρίσει τη συνεξάρτηση ως διαταραχή προσωπικότητας στο DSM, αν και ποτέ δεν έγινε επίσημη. Σύμφωνα με τον ίδιο, η συνεξάρτηση χαρακτηρίζεται από:

• Η χαμηλή αυτοεκτίμηση εξαρτάται από μια τοξική σχέση.
• Η αδυναμία καθιέρωσης ξεκάθαρα όρια.
• Άγχος αποχωρισμού.
• Καταναγκαστικές συμπεριφορές και συνεχής υπερεπαγρύπνηση.
• Συχνό ιστορικό τραύματος, όπως σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση.

Συνεξάρτηση και Ναρκισσιστικές Σχέσεις

Στο πλαίσιο των ναρκισσιστικών σχέσεων, η συνεξάρτηση γίνεται μια δύσκολη έννοια. Ενώ ορισμένοι προτείνουν ότι οι σύντροφοι των ναρκισσιστών είναι παράγοντες που συμβάλλουν στον τοξικό κύκλο, αυτή η άποψη μπορεί άδικα να τους καταλογίσει κάποια ευθύνη. Ωστόσο, ορισμένα χαρακτηριστικά της συνεξάρτησης, όπως το άγχος ή η τάση ελαχιστοποίησης των προβλημάτων, είναι αναμφισβήτητα παρόντα.

Οι κίνδυνοι της ετικέτας «Συνεξαρτώμενη».

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η μείωση της ναρκισσιστικής δυναμικής σε συνεξάρτηση μπορεί να είναι αναγωγική. Αυτό κινδυνεύει:

1. Κατηγορήστε τα θύματα για την κατάστασή τους.
2. Πείστε τους ότι είναι ανίσχυροι να αλλάξουν την κατάστασή τους.
3. Αγνοώντας τους περίπλοκους λόγους για τους οποίους παραμένουν σε αυτές τις σχέσεις (οικονομικοί, κοινωνικοί, πολιτιστικοί ή θρησκευτικοί παράγοντες).

Αναγνωρίστε και σπάστε τον κύκλο

Η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο βήμα για να ξεφύγουμε από αυτά τα πρότυπα. Το να κάνετε στον εαυτό σας τις ακόλουθες ερωτήσεις μπορεί να σας βοηθήσει:

• Ποιες προσωπικές ανάγκες αρνούμαι;
• Δέχομαι συμπεριφορές που με βλάπτουν για να αποφύγω τη μοναξιά;
• Βασίζω την αξία μου στην ικανότητα να «διορθώνω» τους άλλους;

Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, θεραπείες που επικεντρώνονται στο τραύμα και την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης μπορεί να είναι απαραίτητες.

Προέλευση της Συνεξάρτησης

Τα πρότυπα συνεξάρτησης έχουν συχνά τις ρίζες τους στην παιδική ηλικία, σε οικογένειες όπου οι συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού παραμελούνται ή ακυρώνονται. Αυτά τα περιβάλλοντα μπορεί να οδηγήσουν σε μια εσφαλμένη αντίληψη του εαυτού και σε μια αδιάκοπη ανάγκη να αποδείξει κανείς την αξία του, συμπεριλαμβανομένου του «σώζοντας» τους άλλους.

Ωστόσο, είναι επίσης πιθανό αυτά τα πρότυπα να εμφανιστούν αργότερα στη ζωή, ειδικά σε σχέσεις που χαρακτηρίζονται από αντικρουόμενες προσωπικότητες ή κακοποίηση.

Τα κύρια σημάδια των συνεξαρτώμενων σχέσεων

Έλλειψη προσωπικών ορίων

• Δυσκολεύεται να πει «όχι» ή να βάλει υγιή όρια.
• Αποδοχή ανάρμοστης συμπεριφοράς από άλλον, ακόμα κι αν προκαλεί δυσφορία ή ταλαιπωρία.
• Ως παιδιά, τα όριά μας ήταν ασαφή ή αγνοήθηκαν, οπότε καθώς μεγαλώνουμε, αγωνιζόμαστε να τα καθιερώσουμε στις σχέσεις μας. Φοβόμαστε να δυσαρεστήσουμε ή να προκαλέσουμε σύγκρουση.

Υπερβολική ανάγκη για έγκριση

• Εξάρτηση από την επικύρωση ή την έγκριση από άλλους για να αισθάνεται καλά με τον εαυτό του.
• Φόβος απόρριψης ή εγκατάλειψης.

Υπερβολικός έλεγχος

• Επιθυμία ελέγχου της συμπεριφοράς ή των συναισθημάτων των άλλων, μερικές φορές με το πρόσχημα της «βοήθειας».
• Νιώθεις ότι πρέπει να «σώσεις» το άλλο άτομο.
• Το να δίνουμε συμβουλές ή να προσπαθούμε να λύσουμε τα προβλήματα άλλων ανθρώπων μπορεί να φαίνεται χρήσιμο, αλλά συχνά είναι ένας τρόπος να ηρεμήσουμε το άγχος μας. Πιστεύουμε ότι αν δεν ελέγξουμε την κατάσταση, θα μας κυριεύσουν τα συναισθήματά μας.

Αυτοθυσία

• Αγνοώντας τις δικές σας ανάγκες ή επιθυμίες για να εστιάσετε μόνο στο άλλο άτομο.
• Παραμέληση της σωματικής, συναισθηματικής ή ψυχικής σας υγείας.

Ο φόβος της μοναξιάς

• Μένοντας σε μια ανθυγιεινή σχέση από φόβο μην καταλήξετε μόνοι.
• Αποφύγετε τους χωρισμούς, ακόμα κι αν η σχέση είναι τοξική.

Συναισθηματική εξάρτηση

• Το να νιώθει κανείς ότι η ευτυχία ή η αυτοεκτίμησή του εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τον άλλον.
• Έντονες εμπειρίες άγχους, θυμού ή απελπισίας όταν το άλλο άτομο δεν είναι διαθέσιμο.

Υπερβολική ευθύνη απέναντι στους άλλους

• Αναλάβετε ο ένας τις ευθύνες του άλλου (οικονομικές, συναισθηματικές κ.λπ.).
• Αίσθημα ενοχής αν το άλλο άτομο υποφέρει ή δεν είναι ευτυχισμένο.

Άρνηση προβλημάτων

• Άρνηση αναγνώρισης προβλημάτων στη σχέση ή υποβάθμιση της σημασίας τους.
• Δικαιολόγηση των τοξικών συμπεριφορών του συντρόφου.

Εξιδανίκευση της σχέσης

• Τάση εξιδανίκευσης της σχέσης, ακόμη και με την παρουσία ξεκάθαρων ενδείξεων τοξικότητας.
• Δημιουργία μη ρεαλιστικής εικόνας του συντρόφου ή της σχέσης.

Έλξη προς προβληματικά άτομα

• Τάση δημιουργίας σχέσεων με άτομα που έχουν συναισθηματικά προβλήματα, εθισμούς ή δυσκολία στη διαχείριση της ζωής τους.

Χρόνια αναποφασιστικότητα
Όταν είμαστε αποσυνδεδεμένοι από τον εαυτό μας, αναζητούμε συνεχώς την έγκριση από τους άλλους. Αυτό μπορεί να κυμαίνεται από μικρές αποφάσεις (τι να φάτε) έως σημαντικές επιλογές (καριέρα).

Αγνοώντας τα δικά σας συναισθήματα

• Δυσκολία να αναγνωρίσει ή να εκφράσει τα δικά του συναισθήματα.
• Το να νιώθει κανείς ότι οι δικές του ανάγκες είναι λιγότερο σημαντικές από εκείνες των άλλων.

Συγκινητικό τρενάκι του λούνα παρκ
Επηρεαζόμαστε έντονα από τα συναισθήματα των άλλων: αν κάποιος είναι λυπημένος, είμαστε και εμείς. Αυτό αντανακλά την έλλειψη συναισθηματικών ορίων: δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε τα συναισθήματά μας από τα δικά τους.

Διαρκής εσωτερική σύγκρουση

• Αισθήματα εξάντλησης ή σύγχυσης λόγω εσωτερικών εντάσεων μεταξύ της επιθυμίας για βοήθεια και της απογοήτευσης που νιώθετε.

Εάν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε πολλά από αυτά τα σημάδια, μπορεί να είναι χρήσιμο να δείτε έναν θεραπευτή ή σύμβουλο για να εργαστείτε σε αυτές τις δυναμικές και να δημιουργήσετε πιο υγιείς σχέσεις.

Πώς να θεραπεύσετε την συνεξάρτηση;

Η θεραπεία έρχεται μέσω της επανασύνδεσης με τον εαυτό σας. Ακολουθούν μερικά βήματα για να ξεκινήσετε:

• Θέστε μικρά, ξεκάθαρα όρια : Μάθετε να λέτε όχι όταν χρειάζεται και να εκφράζετε τη δυσφορία σας.
• Γνωρίστε τις συναισθηματικές σας ανάγκες : Αφιερώστε χρόνο εξερευνώντας πώς νιώθετε, τι θέλετε και τι σας ενδιαφέρει.
• Ανακαλύψτε τα πάθη σας : Δοκιμάστε νέες δραστηριότητες ή χόμπι για να επανασυνδεθείτε με αυτό που σας κάνει μοναδικό.
• Γράψε για να εξερευνήσεις τον εαυτό σου : Μια πρακτική ημερολογίου μπορεί να σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εμπειρίες σας.

Ξέρω ότι αυτή η διαδικασία μπορεί να αισθάνεται άβολα, ειδικά αν δεν έχετε συνηθίσει να εστιάζετε στον εαυτό σας. Αλλά είναι απαραίτητο να ξεφύγετε από το μοτίβο της συνεξάρτησης και να ανακαλύψετε εκ νέου ποιοι πραγματικά είστε.

Το διάγραμμα του σωτήρα και του ατόμου που θα σωθεί

• Περιγραφή : Σε αυτή τη δυναμική, ο ένας σύντροφος (ο «σωτήρας») αισθάνεται υπεύθυνος για τα συναισθήματα, τα προβλήματα ή την ευημερία του άλλου συντρόφου (του ατόμου που «θα σωθεί»). Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει το να θέλει πάντα ο ένας να λύνει τα προβλήματα του άλλου, να αναλαμβάνει την ευθύνη ο ένας για τον άλλον ή να αρνείται τις δικές του ανάγκες για τη διατήρηση της ισορροπίας στη σχέση.
• Συγκεκριμένο παράδειγμα :
  Η Σάρα και ο Ζυλιέν είναι ζευγάρι εδώ και δύο χρόνια. Ο Ζυλιέν περνάει μια δύσκολη περίοδο στη δουλειά, νιώθει άγχος και συχνά εκφράζει τη δυσφορία του. Η Σάρα, μη θέλοντας να νιώσει άσχημα ή να την κατηγορήσει για έλλειψη υποστήριξης, παραμερίζει τις δικές της ανάγκες για να προσπαθήσει να τον «σώσει».

Αυτή:

• Ξοδεύει ώρες ακούγοντας τη Ζιλιέν να παραπονιέται, ακόμα κι αν είναι κουρασμένη ή καταπονημένη.
• Ερευνά στο διαδίκτυο για να βρει λύσεις στα προβλήματά του στη δουλειά.
• Το ενθαρρύνει να παίρνει αποφάσεις, αλλά καταλήγει να τις παίρνει για να τον αποτρέψει από το άγχος.
• Συμφωνήστε να βλέπει λιγότερο τους φίλους του ή εγκαταλείψτε τα χόμπι του για να είστε πάντα διαθέσιμοι για αυτόν.

Από την πλευρά του, ο Julien εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη Sarah για να διαχειριστεί τα συναισθήματά του, χωρίς να επιδιώκει ενεργά να επιλύσει τα προβλήματά του. Μπορεί ακόμη και να εκνευριστεί αν η Σάρα δεν του δώσει αρκετή προσοχή, ενισχύοντας έτσι τη δυναμική.

Συνέπειες στη σχέση

1. Η Σάρα αρχίζει να αισθάνεται εξουθενωμένη και απογοητευμένη, αλλά δεν τολμάει να μιλήσει γι’ αυτό από φόβο μήπως τον πληγώσει ή θεωρηθεί εγωίστρια.
2. Ο Ζυλιέν, αν και ασυνείδητα είναι ευγνώμων, γίνεται όλο και πιο παθητικός και χάνει την εμπιστοσύνη στη δική του ικανότητα να διαχειριστεί τα προβλήματά του.
3. Η ανισορροπία μεγαλώνει και η Σάρα μπορεί να καταλήξει να νιώθει αγανάκτηση ή να χάσει τη δική της ταυτότητα στη σχέση.

Γιατί είναι συνεξάρτηση;

• Η Σάρα θυσιάζει τις δικές της ανάγκες για τον Ζυλιέν, πιστεύοντας ότι ο ρόλος της είναι να τον κάνει ευτυχισμένο ή να λύνει τα προβλήματά του.
• Ο Ζυλιέν, ακόμα κι αν δεν το κάνει επίτηδες, εξαρτάται από τη Σάρα για τη συναισθηματική του ευημερία.
• Και οι δύο σύντροφοι έχουν ασαφή όρια και συμπεριφορές που ενισχύουν την αμοιβαία εξάρτηση, αντί να ενθαρρύνουν την προσωπική ανάπτυξη και την υγιή αλληλεξάρτηση.

Για να ξεφύγει από αυτή τη δυναμική, η Σάρα θα μπορούσε να αρχίσει να θέτει όρια (για παράδειγμα, οριοθετώντας τον χρόνο που αφιερώνει στο άκουσμα της Julien ή επιβεβαιώνοντας τις δικές της ανάγκες) και η Julien θα μπορούσε να ενθαρρυνθεί να αναζητήσει άλλες πηγές υποστήριξης (όπως έναν θεραπευτή ή προπονητής).

Ο υπερπροστατευτικός γονιός

Περιγραφή : Ένας γονέας εμποδίζει το παιδί του να πάρει αποφάσεις ή να αναλάβει ευθύνες από φόβο ότι το παιδί θα αποτύχει ή θα υποφέρει.
παραδείγματα : Μια μητέρα επιμένει να επιλέξει την καριέρα του γιου της, υποστηρίζοντας ότι ξέρει τι είναι καλύτερο για αυτόν. Επεμβαίνει συνεχώς για να του λύσει τα προβλήματά του, όπως να τηλεφωνεί στους δασκάλους του ή στον εργοδότη του, ακόμα και όταν είναι ενήλικας.
επακόλουθο :

• Το παιδί εξαρτάται από τον γονιό για τις επιλογές του.
• Αναπτύσσει χαμηλή αυτοπεποίθηση και μπορεί να αγανακτήσει με αυτόν τον συνεχή έλεγχο.
• Ο γονέας, από την άλλη πλευρά, αντλεί μια αίσθηση προσωπικής αξίας από τον ρόλο του «σωτήρα».

Το «γονικό» παιδί

Περιγραφή : Ένα παιδί αναλαμβάνει τις συναισθηματικές ή πρακτικές ευθύνες ενός γονέα, συχνά σε σπίτια όπου υπάρχει ένας άρρωστος, απόντας ή αμελής γονέας.
παραδείγματα : Η Τζούλι, 12 ετών, φροντίζει τα αδέρφια και τις αδερφές της και παρηγορεί την καταθλιπτική μητέρα της, η οποία μοιράζεται με τους ενήλικες προβλήματα, όπως οικονομικές δυσκολίες ή συζυγικές συγκρούσεις.
επακόλουθο :

• Η Τζούλι μαθαίνει να αγνοεί τις δικές της ανάγκες για να νοιάζεται για τους άλλους.
• Μπορεί να αναπτύξει ανισόρροπες σχέσεις ως ενήλικη, όπου παίζει το ρόλο της «σωτήρα».
• Η ίδια του η παιδική ηλικία θυσιάζεται λόγω του βάρους αυτών των ευθυνών.

Η οικογένεια που ελέγχει

Περιγραφή : Τα μέλη της οικογένειας ασκούν υπερβολικό έλεγχο στις επιλογές και τις συμπεριφορές όλων για να διατηρήσουν μια ορισμένη «αρμονία».
παραδείγματα : Σε μια οικογένεια, οι γονείς υπαγορεύουν με ποιον πρέπει να βγαίνουν ή να παντρευτούν τα ενήλικα παιδιά τους. Εάν ένα παιδί επιλέξει έναν σύντροφο ή έναν τρόπο ζωής που δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες, απορρίπτεται ή χειραγωγείται συναισθηματικά («Μας ραγίζετε τις καρδιές»).
επακόλουθο :

• Τα παιδιά αισθάνονται υποχρεωμένα να θυσιάσουν τις δικές τους επιθυμίες για να αποφύγουν να δυσαρεστήσουν τους γονείς τους.
• Ο φόβος της εγκατάλειψης ή της απόρριψης γίνεται κινητήριος δύναμη στις αποφάσεις τους.

Το παιδί που επιδιώκει να «φτιάξει» έναν γονιό

Περιγραφή : Ένα παιδί ή ένας έφηβος γίνεται συναισθηματικά υπεύθυνος για την ευημερία ενός γονέα.
παραδείγματα : Ο Λέο, 16 ετών, αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να ηρεμεί τον θυμωμένο πατέρα του ή να ηρεμεί την ανήσυχη μητέρα του για να διατηρήσει την ηρεμία στο σπίτι. Προβλέπει τις διαθέσεις τους και τροποποιεί τη συμπεριφορά του για να αποφύγει τις συγκρούσεις.
επακόλουθο :

• Ο Λέων αναπτύσσει υπερευαισθησία στα συναισθήματα των άλλων, συχνά εις βάρος των δικών του.
• Μπορεί να δυσκολεύεται να θέσει όρια ή να αναγνωρίσει τις δικές του ανάγκες.

Αμοιβαία οικονομική ή συναισθηματική εξάρτηση

Περιγραφή : Ένα μέλος της οικογένειας βασίζεται υπερβολικά σε ένα άλλο για οικονομικές ή συναισθηματικές ανάγκες, δημιουργώντας μια μη ισορροπημένη σχέση.
παραδείγματα : Ένας χωρισμένος γονέας εξαρτάται πλήρως από τον ενήλικα γιο του για συναισθηματική υποστήριξη, παραπονιέται για τη μοναξιά του ή τις προσωπικές του δυσκολίες, σε σημείο που τον εμποδίζει να ζήσει τη δική του ζωή.
επακόλουθο :

• Ο γιος νιώθει ένοχος που προσπάθησε να οικοδομήσει τη δική του ανεξαρτησία.
• Ο γονιός παραμένει παγωμένος στο ρόλο του ως θύματος, ενισχύοντας την τοξική δυναμική.

Ακραίες θυσίες για τη διατήρηση της οικογενειακής ενότητας

Περιγραφή : Ένα μέλος της οικογένειας θυσιάζει συνεχώς τις δικές του ανάγκες ή απόψεις για να διατηρήσει την ειρήνη ή να αποφύγει τις συγκρούσεις.
παραδείγματα : Η 35χρονη Κλάρα αρνείται να θέσει όρια με τον αδερφό της που την κακομεταχειρίζεται οικονομικά, φοβούμενη «να διαλύσει την οικογένεια». Συνεχίζει να του δανείζει χρήματα, ακόμα κι αν αυτό επηρεάζει τη δική της σταθερότητα.
επακόλουθο :

• Η Κλάρα νιώθει εξάντληση και δυσαρέσκεια.
• Ο αδελφός δεν αναλαμβάνει την ευθύνη και εκμεταλλεύεται αυτή την κατάσταση.

Η έξοδος από την οικογενειακή συνεξάρτηση

1. Αναγνωρίστε την τοξική δυναμική : Προσδιορίστε συμπεριφορές όπου τα προσωπικά όρια αγνοούνται.
2. Μάθετε να βάζετε όρια : Για παράδειγμα, λέγοντας όχι σε παράλογα αιτήματα ή άρνηση ανάληψης ευθύνης για τα συναισθήματα των άλλων.
3. Encourager l’autonomie : Επιτρέψτε σε άλλα μέλη της οικογένειας να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
4. Chercher un sutien extérieur : Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει να αναιρεθούν αυτά τα ριζωμένα μοτίβα και να προωθήσει πιο ισορροπημένες σχέσεις.