Manipulujący mitoman: jak go rozpoznać i chronić siebie

Na początku fascynowały cię historie tej osoby: niezwykła przeszłość, prestiżowe znajomości, imponujące projekty. Potem szczegóły przestały się zgadzać. Zmieniająca się data, dyplom, którego nie można potwierdzić, znajomy, który nigdy nie słyszał o danej historii. Kiedy pytasz, on lub ona zawsze ma odpowiedź, a ty w końcu odczuwasz winę za swoje wątpliwości.

Być może zastanawiasz się, czy masz do czynienia z mitomanem, który manipuluje. Z tego artykułu dowiesz się, czym jest mitomania, czym różni się od manipulacji, jak ją rozpoznać, jak reagować na osobę, która nieustannie kłamie, a przede wszystkim jak się chronić.

Mitomania: choroba?

Mitomania oznacza skłonność do powtarzającego się kłamania, często poprzez tworzenie opowieści upiększających rzeczywistość lub przedstawiających daną osobę w korzystnym świetle. Używa się również określenia „patologiczne kłamanie”, a w najbardziej niezwykłych przypadkach terminu pseudologia fantastica, stosowanego przez psychiatrów od ponad wieku.

Czy to choroba? Odpowiedź wymaga rozróżnień. Mitomania nie jest obecnie odrębną diagnozą w głównych klasyfikacjach psychiatrycznych. Traktuje się ją raczej jako objaw, który może towarzyszyć różnym zaburzeniom, w tym niektórym zaburzeniom osobowości. Przegląd przedstawiony w 2021 roku na łamach European Psychiatry przypomina, że temat pozostaje przedmiotem dyskusji w psychiatrii i należy odróżniać zwykłe kłamstwo od patologicznego kłamania.

Badacze postulują także wyraźniejsze uznanie tego zjawiska. Drew Curtis i Christian Hart w badaniu opublikowanym w 2020 roku opisują patologiczne kłamanie jako uporczywe, często sprawiające wrażenie przymusowego. Niekiedy zaczyna się ono od jednego kłamstwa, które prowadzi do kolejnych, powodując rzeczywiste cierpienie i trudności w życiu danej osoby. Więcej o źródłach i mechanizmach tego zjawiska znajdziesz w naszym obszernym artykule o mitomanii.

Mitoman czy manipulator: jaka jest różnica?

Nie każdy mitoman manipuluje i nie każdy manipulator jest mitomanem. Różnica dotyczy funkcji kłamstwa:

• U osoby z „samą” mitomanią, kłamstwo służy przede wszystkim upiększaniu własnego wizerunku i wypełnianiu poczucia pustki lub niewystarczalności. Taka osoba może niemal uwierzyć we własne opowieści i często sama z tego powodu cierpi.
• U manipulatora, kłamstwo jest narzędziem służącym zdobyciu twojego podziwu, pieniędzy lub uzależnieniu cię od siebie, a także unikaniu odpowiedzialności za własne działania.
• U mitomana, który manipuluje, oba mechanizmy się łączą: buduje korzystny wizerunek, by przyciągnąć drugą osobę, a następnie wykorzystuje kłamstwa do kontrolowania jej, wzbudzania poczucia winy i dezorientowania.

Ten ostatni wzorzec wyrządza największe szkody w relacji: kłamstwo przestaje być jedynie wadą i staje się sposobem utrzymywania kontroli. Często spotyka się go u osób określanych jako narcystyczni manipulatorzy. Zobacz także nasz opis manipulatora emocjonalnego.

Jak rozpoznać manipulującego mitomana

Oto najczęstsze sygnały. Żaden pojedynczy nie wystarcza; uwagę powinno zwrócić ich nagromadzenie.

W wypowiedziach

• Imponujące opowieści: ta osoba zawsze przeżywała coś niezwykłego, znała ważnych ludzi i była o krok od wielkich osiągnięć.
• Szczegóły, które się zmieniają: ta sama anegdota jest opowiadana inaczej w zależności od dnia i rozmówców.
• Gotowe odpowiedzi: gdy wskazujesz niespójność, natychmiast przedstawia wyjaśnienie, często zawiłe.
• Przeszłość trudna do zweryfikowania: niewielu świadków, bliscy rzekomo „pokłóceni” z tą osobą lub tacy, którzy „wyjechali daleko”.

W sposobie, w jaki reaguje

• Silne oburzenie, gdy wątpimy: „Nazywasz mnie kłamcą? Po tym wszystkim, co dla ciebie robię?”
• Odwrócenie ról: to ciebie przedstawia się jako osobę podejrzliwą, zazdrosną lub paranoiczną.
• Gaslighting: zaprzecza własnym słowom i sprawia, że zaczynasz wątpić w swoją pamięć. Nasz artykuł przedstawiający zwroty używane w gaslightingu zawiera liczne przykłady.
• Łzy lub stawianie się w roli ofiary w chwili ujawnienia kłamstwa.

W związku

• często odczuwasz dezorientację, jakby rzeczywistość nie była stała;
• sprawdzasz informacje i szukasz dowodów, a potem masz do siebie o to pretensje;
• twoi bliscy się martwią lub przestali wierzyć tej osobie;
• kwestie pieniężne pozostają niejasne (długi, pożyczki, projekty nigdy się nie zmaterializowały).

Narcystyczny mitoman: dlaczego powiązanie jest tak powszechne

Kłamstwa narcystycznego mitomana często chronią wyidealizowany obraz siebie. Przyznanie się do błędu, porażki lub słabości jest dla niego nie do zniesienia, więc woli przepisywać rzeczywistość. Kłamie też, aby uzyskać potrzebny mu podziw. W relacji kłamstwo staje się narzędziem kontroli: on wie, co powiedział, a ty nie wiesz już, co jest prawdą. Kobiety również mogą przejawiać ten wzorzec. Pokazuje to nasz artykuł opisujący narcystyczną manipulatorkę.

Uważaj, aby wszystkiego nie pomieszać: niektóre osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne mogą składać niedokładne stwierdzenia, nie mając zamiaru oszukiwać. Nasz artykuł choroba afektywna dwubiegunowa, manipulacja czy kłamstwo? pomaga zrozumieć różnice.

Jak wytrącić mitomana z równowagi (a przede wszystkim chronić siebie)

Wiele osób próbuje przyłapać mitomana i zmusić go do przyznania się. To zrozumiałe, ale często wyczerpujące i mało skuteczne: ma on wprawę w unikaniu odpowiedzi. Lepiej zadbać o własną równowagę niż dążyć do uzyskania przyznania się. Oto siedem kroków:

1. Ufaj faktom, a nie słowom. To, co robi, ma większe znaczenie niż to, co mówi. Zwróć uwagę na spójność między nimi.
2. Zachowuj zapisy. Zapisuj daty, obietnice i kolejne wersje opowieści. Zachowuj wiadomości. Pomaga to chronić się przed wątpliwościami i gaslightingiem.
3. Zadawaj konkretne, spokojne pytania. „Którego dnia? Z kim?” Kłamstwa trudno pogodzić z konkretnymi szczegółami. Nie zamieniaj jednak rozmów w nieustanne przesłuchanie.
4. Nie usprawiedliwiaj swoich wątpliwości. Wątpliwości wobec niespójności są zdrową reakcją. Wystarczy jedno zdanie: „To, co mówisz, nie zgadza się z tym, co wiem”.
5. Odrzuć niekończące się debaty. Jeśli rozmowa krąży w kółko i ostatecznie to ciebie się oskarża, zakończ ją: „Nie będę kontynuować tej rozmowy”.
6. Chroń swoje finanse i dokumenty. Nie udzielaj pożyczek bez pisemnego potwierdzenia, nie podpisuj niczego pod presją i zachowaj dostęp do własnych kont.
7. Porozmawiaj z kimś spoza relacji. Bliska osoba, specjalista lub organizacja pomocowa mogą spojrzeć na sytuację z zewnątrz i pomóc ci zachować kontakt z rzeczywistością.

Więcej konkretnych sposobów reagowania na kłamstwa znajdziesz także w naszym poradniku na temat manipulatora emocjonalnego.

Lista kontrolna: czy jesteś w związku z manipulującym mitomanem?

• ☐ Jego historie zmieniają się w zależności od dnia i osoby.
• ☐ Nie jestem w stanie zweryfikować większości tego, co mi powiedział.
• ☐ Kiedy wątpię, to ja w końcu przepraszam.
• ☐ Po naszych rozmowach często odczuwam dezorientację.
• ☐ Kwestie finansowe pozostają niejasne lub nierozwiązane.
• ☐ Bliskie mi osoby wyraziły wątpliwości co do niego (lub niej).
• ☐ Przeprosiny tej osoby, jeśli w ogóle się pojawiają, niczego nie zmieniają.

Jak leczyć mitomanię?

Osoba z mitomanią może się zmieniać, jeśli uzna problem i podejmie psychoterapię. To ona musi zdecydować się na ten krok: nie możesz wyleczyć jej za nią. Praca często dotyczy poczucia własnej wartości, wstydu i potrzeby uznania. Nasz artykuł omawiający mitomanię i zdrowienie szczegółowo opisuje te ścieżki. Kiedy kłamstwo służy głównie manipulacji, a dana osoba nie widzi problemu w swoim zachowaniu, szanse na zmianę są mniejsze.

Informacja dotycząca zdrowia: jeśli zastanawiasz się nad własnym kłamaniem, warto porozmawiać z psychologiem lub psychiatrą. Nie jest to powód do wstydu, lecz pierwszy krok. Jeśli po tej relacji odczuwasz lęk, wyczerpanie lub obniżony nastrój, porozmawiaj z lekarzem. W razie bezpośredniego zagrożenia we Francji: 17 lub 112. Francuski numer 3919 służy słuchaniu, udzielaniu informacji i wskazywaniu pomocy kobietom doświadczającym przemocy; nie jest numerem alarmowym.

Często zadawane pytania

Czy mitoman wie, że kłamie?

Najczęściej tak, przynajmniej gdy kłamie. Niektórzy jednak tak bardzo wierzą w swoje historie, że dla nich granica staje się niewyraźna.

Czy istnieje test na mitomanię?

Nie ma wiarygodnego testu online. Tylko profesjonalista może ocenić kłamstwo patologiczne, biorąc pod uwagę historię danej osoby i możliwe zaburzenia z nią związane.

Czy powinniśmy stawić czoła mitomanowi?

Możesz spokojnie wskazać fakty, ale licz się z zaprzeczeniem lub kontratakiem. Konfrontacja służy przede wszystkim zaznaczeniu twojego stanowiska, a nie uzyskaniu przyznania się do kłamstwa.

Czy manipulujący mitoman może zmienić się z miłości?

Sama miłość nie wystarczy. Trwała zmiana wymaga świadomości i pracy terapeutycznej ze strony samego człowieka.

Podsumowanie

Życie z manipulującym mitomanem przypomina przebywanie w ciągłej mgle. Masz prawo oczekiwać prawdy, a przede wszystkim prawo się chronić. Kieruj się faktami, zachowuj zapisy i szukaj wsparcia innych. Pamiętaj, że twoje wątpliwości były uzasadnione. Jeśli potrzebujesz pomocy w wyjściu z tej mgły, poznaj wsparcie dla ofiar narcystycznych manipulatorów.

Źródła

• Curtis D. A. i Hart C. L., „Pathological Lying: Theoretical and Empirical Support for a Diagnostic Entity”, Psychiatric Research and Clinical Practice, 2020 : PMC9176035
• Valadas M. T. i Mota Freitas R., „Lying in psychiatry: A review”, European Psychiatry, 2021 : PMC9475576
• Service-Public.fr, „Violences conjugales”: service-public.gouv.fr