Brak empatii u narcystycznego manipulatora: oznaki i wyjaśnienia

Kiedy przekazujesz mu złą wiadomość, on zaczyna opowiadać o swoim dniu. Kiedy płaczesz, ona przewraca oczami. Kiedy chorujesz, on zarzuca ci, że „psujesz weekend”. A jednak ta sama osoba potrafi czasem dokładnie rozpoznać twoje uczucia i wykorzystać tę wiedzę przeciwko tobie.

Ten paradoks dezorientuje wiele osób doświadczających przemocy. Brak empatii należy do najczęściej wymienianych cech narcystycznego manipulatora, ale nie sprowadza się do zwykłej „bezduszności”. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest empatia, jak bywa zaburzona u takiej osoby, jakie sygnały powinny wzbudzić czujność i jak się chronić.

Empatia: co dokładnie oznacza?

Empatia to zdolność rozumienia i współodczuwania tego, co przeżywa druga osoba. Badacze zazwyczaj wyróżniają dwa jej wymiary:

• Empatia poznawcza: rozumienie tego, co druga osoba myśli lub czuje. To umiejętność odczytywania jej stanu: „Widzę, że jest ci smutno”.
• Empatia emocjonalna, zwana też afektywną: emocjonalne reagowanie na uczucia drugiej osoby i współodczuwanie: „Twój smutek mnie porusza, chcę ci pomóc”.

W zdrowej relacji oba te wymiary idą w parze: rozumiem, co przeżywasz, i jest to dla mnie ważne. Więcej wyjaśnień znajdziesz w naszym artykule Empatia: definicja.

Brak empatii u narcystycznego manipulatora: co mówią badania?

Określenie „narcystyczny manipulator” nie jest oficjalną diagnozą. Opisuje jednak wiele cech występujących także w narcystycznym zaburzeniu osobowości, które jest szerzej badane. Badania nad tym zaburzeniem wskazują, że całkowity brak empatii nie jest tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać.

Przegląd badań opublikowany w 2014 roku w czasopiśmie Personality Disorders przez Arielle Baskin-Sommers i jej współpracowników wskazuje, że u osób z narcystycznym zaburzeniem osobowości empatia nie jest po prostu osłabiona, lecz działa w sposób zaburzony: zależy od motywacji i sytuacji. Badania wiążą to zaburzenie raczej z ograniczoną empatią emocjonalną oraz z zachowaną empatią poznawczą, która może być wykorzystywana do innych celów.

Przegląd narracyjny z 2023 roku, opublikowany w czasopiśmie Frontiers in Psychiatry, przedstawia podobne wnioski: emocjonalny wymiar empatii wydaje się bardziej zaburzony, natomiast wymiar poznawczy może pozostawać zachowany. Autorzy podkreślają rolę tej empatii poznawczej w wykorzystywaniu innych i manipulowaniu nimi.

Pomaga to zrozumieć paradoks, którego doświadcza wiele osób: on rozumie, co czujesz, ale twoje uczucia go nie poruszają. Co więcej, ta wiedza może stać się narzędziem manipulacji. Wie, w jaki czuły punkt uderzyć, by cię zranić, co powiedzieć, by skłonić cię do powrotu, i jakim komplementem osłabić twoją czujność.

Takie ujęcie jest zgodne z opisem klinicznym Marie-France Hirigoyen: narcystyczny manipulator traktuje drugą osobę jak przedmiot, nie licząc się z jej cierpieniem. Tę dynamikę szerzej omawia nasz artykuł Empatia wobec narcystycznej manipulacji.

Oznaki braku empatii w codziennym życiu

Poniżej opisujemy najczęściej zgłaszane zachowania. Pojedyncze zdarzenie może przytrafić się każdemu. Niepokój powinna wzbudzić ich powtarzalność.

Reakcje na twoje cierpienie

• Obojętność: twoje łzy, zmęczenie czy choroba nie wywołują potrzeby pocieszenia cię ani udzielenia pomocy.
• Umniejszanie: „Robisz z tego wielką sprawę”, „To nic takiego”.
• Irytacja: twoje cierpienie jest traktowane jak niedogodność, a nawet jak atak na tę osobę.
• Przejmowanie rozmowy: rozmowa stale wraca do tej osoby, jej problemów i jej przeżyć.

Reakcje na twoją radość

• brak zainteresowania twoimi sukcesami;
• chłód, krytyka lub kłótnia, gdy przekazujesz dobrą wiadomość;
• przypisywanie sobie zasług: twój sukces zostaje przedstawiony jako sukces tej osoby.

Sposób traktowania ciebie

• Wyrachowane okrucieństwo: celowe uderzanie w twoje najczulsze punkty;
• Brak rzeczywistych wyrzutów sumienia: przeprosiny, jeśli w ogóle padają, służą głównie zakończeniu rozmowy;
• Karanie milczeniem: ignorowanie cię przez wiele dni bez troski o twój stan emocjonalny (zobacz artykuł o karaniu milczeniem);
• Wykorzystywanie innych: docenianie ludzi tak długo, jak są przydatni, a następnie odsuwanie ich.

Empatia na pokaz

Szczególnie dezorientujące jest to, że narcystyczny manipulator może okazywać dużą troskę przy innych ludziach albo na początku związku. Ta pozorna empatia jest częścią uwodzenia. Nie chodzi o to, że niczego nie rozumie, lecz o to, że jego zrozumienie służy budowaniu wizerunku i realizacji własnych celów. Gdy przestaje być użyteczne, okazywana troska znika.

Brak empatii: jakie mogą być przyczyny?

Przyczyny ograniczonej empatii są różnorodne i nadal pozostają przedmiotem dyskusji. Wskazuje się między innymi na:

• trudne wczesne doświadczenia, takie jak zaniedbanie, przemoc lub wychowanie przez narcystycznego rodzica;
• mechanizmy obronne: odcinanie się od własnych emocji, aby uniknąć cierpienia, a w konsekwencji także od emocji innych;
• czynniki związane z temperamentem i osobowością;
• potrzebę wyższości, przez którą cudza podatność na zranienie budzi pogardę zamiast współczucia.

Zrozumienie tych przyczyn może pomóc ci nadać sens własnym doświadczeniom. Pamiętaj jednak: zrozumienie nie oznacza usprawiedliwienia. „Naprawianie” empatii tej osoby nie jest twoim zadaniem.

Brak empatii czy zwykła niezręczność w kontaktach?

Nie należy nazywać „narcystycznym manipulatorem” każdej osoby, której zdarza się zachować nietaktownie. Niektórzy mają trudności z wyrażaniem emocji, inni są przytłoczeni własnymi problemami, a jeszcze inni inaczej przetwarzają informacje. Na przykład niektóre osoby autystyczne mogą mieć trudność z odczytywaniem emocji, a jednocześnie głęboko je współodczuwać, kiedy je rozumieją. Kluczowa różnica polega na tym, że osoba niezręczna w kontaktach troszczy się o ciebie, gdy zrozumie, że cię zraniła. Narcystyczny manipulator często doskonale to rozumie, a mimo to kontynuuje krzywdzące zachowanie.

Jak chronić się przed osobą, która nie okazuje empatii: 7 sposobów

1. Przestań czekać na reakcję, która nie nadchodzi. Nadzieja, że ta osoba wreszcie zrozumie twój ból, może podtrzymywać wyczerpujące oczekiwanie i frustrację.
2. Chroń swoje wrażliwe miejsca. Unikaj zwierzania się ze swoich słabości komuś, kto może wykorzystać je przeciwko tobie.
3. Szukaj pocieszenia u innych. Przyjaciele, rodzina, grupa wsparcia lub specjalista mogą cię wysłuchać i zapewnić potrzebne wsparcie.
4. Trzymaj się faktów. W koniecznych rozmowach skupiaj się na faktach i decyzjach zamiast na swoich emocjach.
5. Wyznacz jasne granice. „Nie będę kontynuować tej rozmowy, jeśli będziesz mówić do mnie w ten sposób”. Następnie konsekwentnie ich przestrzegaj.
6. Odbudowuj poczucie własnej wartości. Lata doświadczania obojętności pozostawiają ślad. Pomocne wskazówki znajdziesz w artykule Brak pewności siebie.
7. Skorzystaj ze wsparcia, szczególnie jeśli rozważasz odejście lub masz z tą osobą wspólne dzieci.

Lista kontrolna: czy brak empatii drugiej osoby powoduje twoje cierpienie?

• ☐ Nie mam już odwagi rozmawiać z partnerem lub partnerką o swoich trudnościach.
• ☐ Moje emocje są często umniejszane lub wyśmiewane.
• ☐ Partner lub partnerka dokładnie wie, w jaki czuły punkt uderzyć, żeby mnie zranić.
• ☐ Po przeprosinach nigdy nie następuje zmiana zachowania.
• ☐ Czuję samotność nawet wtedy, gdy jesteśmy razem.
• ☐ Zastanawiam się, czy moja wrażliwość nie jest „przesadna”.

Ten ostatni punkt często pojawia się u osób doświadczających przemocy: gdy ich emocje są stale ignorowane, zaczynają wątpić w prawo do własnych uczuć. Problemem nie jest twoja wrażliwość. Jeśli natomiast masz skłonność do nadmiernego przejmowania emocji innych, pomocny może być artykuł Nadmierna empatia. A jeśli ta obojętność budzi w tobie złość, pamiętaj, że masz prawo ją odczuwać. Zobacz również: Empatia i złość.

Uwaga dotycząca zdrowia: życie w bliskim kontakcie z osobą, która nie okazuje empatii, może prowadzić do lęku, wyczerpania i objawów depresyjnych. Porozmawiaj z lekarzem lub psychologiem. We Francji w sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod numer 17 lub 112. Numer 3919 służy do uzyskania informacji i wsparcia w sprawach przemocy; jest bezpłatny i anonimowy, ale nie jest numerem alarmowym.

Najczęstsze pytania

Czy narcystyczny manipulator odczuwa emocje?

Odczuwa emocje, zwłaszcza związane z samym sobą: złość, wstyd, frustrację i potrzebę podziwu. Zaburzona wydaje się przede wszystkim zdolność do emocjonalnego reagowania na przeżycia innych osób.

Czy narcystycznego manipulatora można nauczyć empatii?

Niektóre badania sugerują, że terapia może poprawiać emocjonalny wymiar empatii. Wymaga to jednak szczerej chęci podjęcia pracy ze strony samej osoby. Nie jest to twoim zadaniem ani czymś, co możesz wymusić.

Czy brak empatii jest chorobą?

Sam brak empatii nie jest chorobą. Jest cechą, która może występować w różnych zaburzeniach osobowości. Indywidualną sytuację może ocenić wyłącznie specjalista.

Jak rozpoznać, czy partnerowi brakuje empatii, czy jest po prostu niezręczny w kontaktach?

Zwróć uwagę na reakcję, gdy mówisz partnerowi, że cię zranił. Osoba niezręczna w kontaktach stara się zrozumieć sytuację i naprawić krzywdę. Osoba, która nie okazuje empatii, umniejsza problem, usprawiedliwia się lub obraca sytuację przeciwko tobie.

Podsumowanie

Brak empatii u narcystycznego manipulatora nie musi oznaczać niezdolności do zrozumienia cudzych uczuć. Może polegać na braku emocjonalnej reakcji na nie, podczas gdy sama wiedza o nich bywa wykorzystywana jako broń. Rozpoznanie tego mechanizmu pomaga uwolnić się od wyczerpującego oczekiwania i szukać potrzebnego ciepła gdzie indziej. Zasługujesz na to, by cię wysłuchano. O tym, jak ta cecha przejawia się we wspólnym życiu, przeczytasz w artykule Narcystyczny manipulator w związku. Jeśli szukasz wsparcia w odbudowie swojego życia, poznaj także coaching dla osób pokrzywdzonych przez narcystycznych manipulatorów.

Źródła

• Baskin-Sommers A. i wsp., „Empathy in narcissistic personality disorder: from clinical and empirical perspectives”, Personality Disorders, 2014: PMC4415495
• Di Giacomo E. i wsp., „The dark side of empathy in narcissistic personality disorder”, Frontiers in Psychiatry, 2023: PMC10097942
• Marie-France Hirigoyen, Le Harcèlement moral : la violence perverse au quotidien, Syros, 1998.